Van samen denken word je wijzer

zekerheid versus twijfel

Door: Tim De Mey, universitair docent wijsbegeerte aan de Erasmus Universiteit en auteur van het boek “het voordeel van de twijfel”.

Deze avond zal in het teken staan van wetenschapsfilosofie. Belangrijke vragen zijn dan “wat is kennis?”, “kan ik tot kennis komen?” en “kan ik iets zeker weten?”. Het gaat dus om ervaringen en duidingen van die ervaringen, maar vooral ook om alternatieve verklaringen en mogelijkheden. Is er zoiets als een wereld om ons heen en hoe kunnen we die begrijpen?

____________________

De twee principes van Paul Feyerabend (1924-1994):
hardnekkigheid - lang vasthouden
proliferatie - verschillende hypotheses, het liefst zo veel mogelijk (alternatieven)

In tegenstelling tot de uitgangspunten van Popper en Lakatos wilde Feyerabend zich niet conformeren aan algemene uitgangspunten voor de wetenschap. Hij vond dat we het denken moesten los laten om tot nieuw weten te kunnen komen. Feyerabend was ook een tegenhanger van Kuhn, deze laatste zocht naar het voorbeeld dat zijn hypothese ontkrachten. Feyerabend ging bij voorbaat op zoek naar mogelijke andere hypotheses die ook van toepassing zouden kunne zijn.

Mill stelde al: Laat ideeën vrijelijk concluderen, dan komt het ware idee boven drijven.
En hoewel dit wellicht niet helemaal waar is - dat het ware idee komt bovendrijven - omdat macht ook een rol speelt is het uitgangspunt wel heel werkbaar. Het is belangrijk om de vraag te stellen of te onderzoeken of de gebeurtenis ook veroorzaakt zou kunnen worden door andere dingen dan we in eerste instantie denken. Kortom: Zijn er ook andere hypotheses mogelijk om te verklaren wat er gebeurt? Is het mogelijk om verschillende opvattingen / perspectieven naast elkaar te laten bestaan?

belangrijke vraag: Kunnen ideeën waar worden of zijn ze waar en weten we dat alleen (nog) niet?
is er zoiets als: dat wat geacht wordt juist te zijn?

Welke ervaring maakt dat we iets gaan onderzoeken?

Twijfel als menselijke eigenschap.

Dilemma:
Stelling van Kuhn: als iedereen het met elkaar eens is, dan ontstaat vooruitgang. Verandering van paradigma leidt tot stagnatie.

Twijfel zaaien is constant van perspectief wisselen, dit zou tot stagnatie leiden. Twijfel slaat de handel dood, maar twijfel start ook het onderzoek.

Sextus Empiricus en het Pyrrhonisme, zie ook de Stanford online encyclopedie
Het Pyrrhonisme gaat er vanuit dat de waarheid bestaat, maar dat wij deze als mens niet kunnen kennen. Voor elke stelling (over de werkelijkheid) zijn even krachtige argumenten vóór als tégen te geven. En als je de argumenten tegen niet kent, dan moet je er naar op zoek gaan.

Pierre-Narcisse Guérin’s Le retour de Marcus Sextus (1799)

afbeelding: Pierre-Narcisse Guérin’s - Le retour de Marcus Sextus (1799)
Wellicht ook interessant: over Hegel en het Pyrrhonisme

————— wat is waar versus wat is waarheid ——————

Waar is dat wat in overeenstemming is met de werkelijkheid - dit betreft dus een eindeloze reeks met dingen
Waarheid betreft een bewering die in overeenstemming is met de werkelijkheid - dit gaat dus alleen maar over beweringen en stellingen.

De uitspraak ‘iedereen zijn eigen waarheid’ is dus eigenlijk een rare uitspraak. Wat je wel kunt zeggen is dat mensen iets voor waar kunnen houden.

————————— einde intermezzo ——————————

Conclusie: Als er dus evenveel en even krachtige argumenten voor als tegen zijn, dan kan ik als mens geen keuze maken. Als ik al een keuze maak, dan rust dat op een eigen vooroordeel. Ik doe er dan dus goed aan om mij mening / opvatting op te schorten.

Is er een patstelling? Wordt er niet voorbij gegaan aan het leven als je louter beschouwend de wereld toegemoed treedt? Kunnen we naar de wereld kijken los van ons menszijn? We kijken altijd naar de wereld vanuit ons menselijk perspectief. (Vergelijk het concept / begrip Umwelt)

Wanneer er verschillende argumenten voor én verschillende argumenten tegen zijn, er er geen mogelijkheid is om te kunnen kiezen, dan ontstaat een levenshouding zonder houvast. Maar volgens het Pyrrhonisme moeten we wel blijven zoeken naar de waarheid. Het is dus een blijven zoeken naar nieuwe argumenten.

Stelling: een dergelijke houding slaat het handelen dood.
Vergelijk ook de waarschuwing van Descartes betreffende de twijfel: Beperk de twijfel tot het denken, tot een afgebakend moment en in relatie tot het onderzoek. Doe je het altijd, dan kun je niet meer bestaan.

Stelling: om te handelen met je keuzes maken.
Vergelijk ook Hannah Arendt met haar kritiek op Kant: je kunt niet blijven beschouwen, zodra je handelt kies je partij, ook als je besluit om niets te doen, kies je partij!

Het rationalisme leert echter te zoeken naar een criterium om basis waarvan je je keuze kunt maken, het leert dan meteen dat je dit criterium weer moet kunnen verantwoorden. Dit criterium kunnen we echter niet vinden.

JH: De keuze toont wie we zijn als mens, de keuze toont onze individualiteit en ons mens-zijn.

De Pyrrhonist kiest tijdelijk, maar blijft wel twijfelen. Je moet blijven opletten, je immers nooit of je het goed gedaan hebt. De schade kan echter wel onherroepelijk zijn!?
Om te overleven is handelen noodzakelijk en zijn dus vooroordelen nodig. Het twijfelen lijkt dan meer een theoretisch verhaal. Een leven in een gemeenschap rust op vooroordelen. Veel twijfelen en handelen zoals ‘het voorgeschreven is in de gedeelde vooroordelen van de gemeenschap’.

Abductie - deductie - inductie
inductie is een conclusie afleiden uit verschillende waarnemingen
deductie is een conclusie afleiden uit ideeën / concepten (vooroordelen)
abductie is een bewust proces waarbij een mogelijke verklaring als juiste wordt gekozen, er zijn dan voldoende voorwaarden worm deze verklaring mogelijk zou kunnen zijn, maar er is geen sprake van een noodzakelijke voorwaarde. De grote pre van de abductie is dat de denker weet dat hij vanuit een vooroordeel oordeelt.
De bekendste voorbeelden van abductie is het plaatje met de eend en de haas, de afbeelding ‘what’s on a men’s mind’ waarin enerzijds het hoofd van een oudere man zichtbaar is en anderzijds een blote vrouw. Beide afbeeldingen kunnen we zien, maar wel maar eentje tegelijkertijd. Ze kunnen in onze waarneming niet gelijktijdig bestaan (hoewel het plaatje ze allebei bevat).

Kritisch denken en creatief denken zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Kritisch denken gaat om het afstrepen van mogelijkheden, creatief denken gaat om het creëren van mogelijkheden.
Of een alternatieve mogelijkheid relevant is wordt bepaald door kennis en de context. Er is nogal wat voor nodig om een alternatieve hypothese af te strepen/vinken.

Draait het het denken om het ontmantelen van drogredenen of om het vinden van mogelijke alternatieve mogelijkheden?

Stelling: zonder hypothese kun je niets vinden

Wat maakt iets tot iets dat relevant is? Hier is eigenlijk geen antwoord op te geven. Nadenken leidt tot twijfel.

alternatieve mogelijkheden - alternatieve werkelijkheden - alternatieve feiten

disinformatie, diswerkelijkheid

de schets van de werkelijkheid als machtsfactor

vertrouwen versus macht


blog comments powered by Disqus

We plaatsen cookies, zo min mogelijk en geanonimiseerd.