Van samen denken word je wijzer

Abel Herzberglezing 2016

Op 18 september 2016 was de Abel Herberglezing. De lezing werd dit jaar gegeven door Arnon Grünberg.
Een verkorte versie van de lezing verscheen daags erna in Dagblad Trouw: Abel Herzberglezing 2016.
De hele lezing is ook terug te zien en te beluisteren via De Rode Hoed: Abel Herzberglezing in de Rode Hoed.

De lezing zelf raakt heel wat thema’s aan en op deze avond zijn er dus ook heel wat onderwerpen voorbij gekomen.

In het huidige publieke debat over vluchtelingen lijkt het erop dat de zwakste van de samenleving wordt opgeofferd. De vreemdeling wordt de zondebok omdat we met z’n allen een gevoel delen dat het niet zo goed gaat met ons. Hoewel het economisch beter met ons gaat wordt dit door veel mensen helemaal niet zo gevoeld. Er is weinig zekerheid op werk, de inkomsten zijn vaak laag en de zorg wordt minder waardoor ze minder toegankelijk lijkt en we zelf meer moeten gaan betalen. Hoezo gaat het goed?
Hoewel populistische politici heel wat bedenkelijke gedachten erop na houden, zijn er in hun ideeën ook punten te vinden die wellicht wel aandacht behoeven en allesbehalve bedenkelijk zijn.
Wat is demagogie en wat is werkelijkheid, wat is vooroordeel en wat is werkelijk? Politieke campagnes, waaronder de campagne van de Brexit, spelen in op angsten van mensen. In de politiek arena lijken mensen er zich geen zorgen te maken dat ze de wereld een beetje anders voorspiegelen dan dat deze is. Maar is dat zo? Of ziet de tegenpartij de ander altijd als demagogisch? Of is alles demagogie? Kunnen we nog wel weten wat er werkelijk speelt.

De eerste pijl van Arnon Grünberg richt zich op het fenomeen buitenlander (vreemdeling) door de eeuwen heen. Hij constateert dat mensen al eeuwen, ja zelfs millennia, op gelijksoortige wijze reageren op de vreemdeling. De vreemdeling kenmerkt zich door zijn luiheid, oneerlijkheid en door seks gedreven zijn. De angst voor de vreemdeling is van alle tijden. De vraag is dan natuurlijk: welke angst maken ze in ons wakker, brengen ze aan het licht? We voelen ons in iets bedreigd, zodra we geconfronteerd worden met de vreemdeling, maar wat is dat dan?

We vragen ons af, er we, met een dergelijke stereotypering geen dubbele moraal aan de dag leggen: We gaan zelf reizen om kennis te maken met andere culturen, maar als deze culturen naar ons toekomen dan vinden we dat maar niets.

Overigens is er nog wel wat raars aan de hand met die stereotypering: In het geval van oorlog is er heel wat lef en moed voor nodig om huis en haard te verlaten. Ook komen er mensen hier naar toe die specifiek hier naar toe komen om hier te werken en zo geld te verdienen voor de achterblijvers thuis. Beide groepen getuigen niet er niet van lui, oneerlijk en op seks belust te zijn. De ratio weet deze vooroordelen eenvoudig te weerleggen en toch houden deze vooroordelen al millennia stand.

Een andere pijl van Arnon Grünberg richt zich op het fenomeen gastvrijheid. Dit is in onze groep duidelijk een moeilijker thema. Hij lijkt te spreken over gastvrijheid maar legt maar summier uit wat hij hieronder verstaat. Gast zijn, gastvrij zijn, iemand te gast uitnodigen, en gebruik maken van iemands gastvrijheid zijn geen van alle vrijblijvende relationele vormen. Wellicht kun je dit beter als een spel omschrijven tussen mensen waarbij een gevoel van comfort voor alle partijen bijzonder belangrijk is. Niet voor niets bestaat er zoiets als omgangsvormen en etiquetten. Speelt Grünberg met deze vergelijking niet onterecht in op een sociale omgangsvorm onder bekenden om deze te verleggen naar de omgangsvorm tussen onbekenden. Doet hij niet aan demagogie om in te spelen op deze omgangsvorm?
Is het niet veel passender om in deze omgangsvorm te spreken over zorg, opvang, ondersteuning en//of wegwijs maken? Gastvrijheid veronderstelt misschien wel zoiets als zelfstandigheid van alle partijen. Terwijl in de opvang van vluchtelingen de zelfstandigheid van de vluchteling in deze voor hen nieuwe context niet aanwezig is.
Gastvrijheid bevat het woord “gast”. Een gast is tijdelijk en een gast heeft een ander alternatief, als is het alleen al zijn eigen thuis. Een vluchteling heeft vaak geen alternatief. En als we over gastvrijheid spreken, blijft die vreemdeling dan altijd gast of gaat deze wordt of wordt deze deel van de familie? En wanneer gaat het gast-zijn over in iets anders?

Wanneer je naar het vluchtelingen vraagstuk kijkt vanuit een zorg of hulp vraag dan ontstaan er andere vragen: welke zorg heeft iemand nodig, wat is wel nodig en wat niet, welke inspanning mag je van de ander verwachten, wanneer treedt er zelfstandigheid op en hoe snel mag / kun je dat verwachten?
Andere vragen die zich dan ook omhoog komen zijn: moet je helpen? Zijn we daartoe verplicht? Zijn er grenzen aan onze hulpvaardigheid?

Grünberg spreekt ook nog over neonationalisme. In deze gedragsvorm zie je jezelf als feilloos en zie je jezelf als superieur. Vaak heeft neonationalisme ook een vijand nodig. Via de vijand kan de (neo)nationalist zich profileren. Hij ziet het zionisme als een nationalistische stroming. Het draait in deze gedragsvorm om het verdedigen van je eigen bevoorrechte positie. Wat is dan Patriotisme en Chauvinisme?

Is vreemdeling zijn een kwestie van etniciteit? Kun je een samenleving stichten op basis van etniciteit. De mens is een nomade, al millennia lag beweegt de mens zich in allerlei richtingen over het aardoppervlak en vermengen groepen mensen zich. Daar kun je toch geen hek omheen zetten?

Is vreemdeling zijn een kwestie ven etniciteit of is het bovenal een kwestie van anders zijn, van buitenstaander zijn.

De ander als ander erkennen.
blog comments powered by Disqus

We plaatsen cookies, zo min mogelijk en geanonimiseerd.