Van samen denken word je wijzer

De maand van de filosofie: Rust

In de korte ‘ter voorbereiding’ werd verwezen naar een stukje tekst van Dionysius de Areopagiet, of Pseudo-Dionysius, tegen. Deze tekst gaat over stilte en ook over dat wat we niet zien, de duisternis en in het verlengde hiervan het onbekende. Het zoekt naar de mogelijkheid om hier een betekenis aan te geven. Een betekenis die op zich zelf staat en niet als de afwezigheid van geluid, licht en het bekende maar dus als een zelfstandig iets in tijd en ruimte.

In onze (rustige) zoektocht naar rust wil ik stilte, duisternis en het niets centraal stellen, niet als negatie van rumoer, dat wat zichtbaar is en het licht en het niets, maar als een zelfstandig iets in ons menselijk bestaan (en dat geldt ook voor het onbekende en het niets).

Het woord rust heeft ook de betekenis van de rust in de geschreven muziek; de stiltes in de muziek, soms maar één, of zelfs een halve tel. Soms meerdere maten rust, terwijl de anderen in het ensemble of het orkest doorspelen. De rust is niet te veronachtzamen. Ik herinner me het samenspel met mijn vioolleraar, waarin we afspraken om de rusten over te slaan. Er komt dan een wonderlijk samenspel uit. De rusten hebben een betekenis, ze staan ergens voor, niet voor stilte of voor pauze, maar ze voegen iets toe aan het geheel. Ze kunnen niet weggelaten worden. De rusten zijn nodig voor een harmonisch geheel. Deze rusten zijn niet een negatie van spelen, hoewel er even niet gespeeld wordt, maar wat zijn ze dan wel?

Ze lijken niet te verwijzen naar rust, zoals we de rust kunnen vinden in de natuur, of zoals anderen deze kunnen vinden in een grote stad of op het sportveld. Rust heeft dan de betekenis van ‘opgaan in’, zoals opgaan in de natuur, in het stadsgedruis of in de sport. Het is en soort één-worden, waarbij je door niets wordt afgeleid of je nergens over nadenkt. Zou je kunnen zeggen dat rust een natuurlijk uitgangspunt is voor de mens, dat we liever rust dan onrust hebben en dat we de onrust als het ware zelf creëren, omdat we van alles aan ons natuurlijke leven hebben toegevoegd? Maar ja, wat is dan natuurlijk? Wat hoort erbij en wat niet? Kun je dat afmeten aan het antwoord op de vraag: geeft dat me rust of onrust?

Misschien heeft rust wel te maken met een gevoel van controle en overzicht. Of wellicht met een situatie die in overeenstemming is met je verwachtingen? Als je een dag gaat wandelen in de natuur en er ligt een hoop zwerfafval in het bos, dan geeft dat geen rust, omdat dat er niet hoort. Dat geeft een gevoel van onrust. Een gevoel van rust lijkt dan afhankelijk van je verwachtingspatroon en je zelfvertrouwen.

Rust is dan eerder een relatief begrip dan een absoluut fenomeen, misschien past het woord harmonie hier beter bij. De harmonie heeft dan betrekking op de omgeving, de situatie en de persoon die dat ervaart. Dat woord past ook bij de muziek: de harmonie die de noten en de rusten speelt leidt tot een harmonisch geheel aan klanken.

Kun je rust ook fysiek bekijken? De alerte status van de mens noemen we ook wel stress, of in nog excessievere vorm: Fright, Fight & Flight - reaction. De laatste is een bijzonder hoge mate van alertheid. Je zou zo ook een onderscheid kunnen maken tussen acute stress en langdurige of chronische stress. Rust is dan de afwezigheid van die stress en zonder negatie is dat dus een modus van verlaagde activiteit en alertheid. Rust is dan een situatie die doorgaans veel vaker aanwezig is, dan de stress situatie. Het lijkt er zelfs op, dat mensen die onvoldoende stress ervaren zelf prikkels gaan creëren. Het lijkt er dan op dat rust helemaal niet onze natuurlijke positie is. Als de rust te lang aanhoudt worden we vanzelf onrustig.

Is er een sociaal wenselijk aspect aan het fenomeen rust? Zoeken we naar rust omdat iedereen dat doet? Is ‘rust in je leven’ een modeverschijnsel of een trant? En schrijft de conventie dan ook voor wat je als rust moet ervaren? Vooral dat woordje ‘moet’ is hierin interessant.

Hannah Arendt beschrijft de twee oude fenomenen van Vita Contemplativa en Vita Activa: de ene beschrijft een arbeidzaam leven, van ambacht en (boeren)arbeid; de andere beschrijft een leven van overdenkingen. Vanuit de christelijke traditie - en dan met name het kloosterleven - is eenzelfde onderverdeling bekend: uren van arbeid en uren van gebed en (bijbel)studie. De contemplatie is dan geen rust, maar een specifieke activiteit: een geestelijke activiteit die net zo goed deel is van het mens-zijn als de fysieke activiteit. Naast deze twee activiteiten is er ook de nacht-rust. Wanneer dit het ritme van de dag is, dan hebben ze alle drie een eigen vorm van rust en alle drie een eigen vorm van activiteit.

Religie creëert misschien ook wel een andere vorm van rust, namelijk als resultante van een hoopvolle verwachting. Kierkegaard noemt dit het religies vertrouwen. Het is een vertrouwen dat rust geeft omdat ons individuele leven in de handen van God ligt. Er is dan sprake van een soort grondgevoel dat het goed is, ook al weten we niet wat dit inhoudt. Zou je kunnen zeggen dat we dit gevoel in onze seculiere samenleving zijn kwijt geraakt? Bestaat dit nog? Kunnen we dit nog wel begrijpen?

Is er een relatie tussen rust en ledigheid? Rituelen en ritmische handelingen geven ook een bepaalde vorm van rust. Hetzelfde blijven herhalen, zonder er echt bij na te denken, maar het wel moet aandacht moeten doen.

Er bestaat ook zoiets als gedwongen rust, bijvoorbeeld bij ziekte of het moeten wachten. Wanneer elke noodzaak tot handelen, waarnemen en denken wordt uitgeschakeld, misschien wel noodgedwongen dan geeft dan in beginsel heel veel onrust, maar nadien komt er een rust die ongekend is. Eigenlijk wordt je dan in beginsel geconfronteerd met de leegte van rust, die tot wanhoop lijkt te drijven en pas daarna met de rust van rust. Zouden we als mens niet ook vluchten in de activiteit omdat we bang zijn van de leegte. Dan geeft de activiteit rust omdat het ons ontstaat van denken of verplichte werkzaamheden, maar tegelijkertijd ontneemt het ons de mogelijkheid om na te denken over onszelf en over het leven. Rust doet dan een beroep op je.
blog comments powered by Disqus